بزنید و سپس افزودن به صفحه اصلی
بزنید و سپس افزودن به صفحه اصلی
ارزش کالا در گمرک؛ بررسی ارزش‌گذاری گمرکی و روش‌های تعیین ارزش
ارزش از مفاهیم بنیادین در تجارت و اقتصاد است و در معاملات تجاری، مبنای تعیین قیمت، محاسبه هزینه‌ها و ارزیابی اقتصادی کالا قرار می‌گیرد. در حوزه گمرک، مفهوم ارزش اهمیت مضاعف دارد؛ زیرا میزان ارزش تعیین‌شده برای کالا می‌تواند مستقیماً در محاسبه حقوق ورودی و سایر وجوه گمرکی مؤثر باشد.
به همین دلیل، نظام‌های گمرکی در کشورهای مختلف قواعد مشخصی برای ارزش‌گذاری گمرکی (Customs Valuation) وضع کرده‌اند.
در حقوق گمرکی ایران نیز قانون امور گمرکی مصوب ۱۳۹۰، فصل مستقلی را به «ارزش کالا» اختصاص داده و برای کالاهای ورودی و صدوری قواعد جداگانه‌ای پیش‌بینی کرده است. این مقررات در کنار آیین‌نامه اجرایی قانون امور گمرکی و قواعد بین‌المللی مربوط به ارزش‌گذاری گمرکی، چارچوب حقوقی تعیین ارزش کالا را تشکیل می‌دهند.
۱. مفهوم لغوی ارزش در اقتصاد و تجارت
۱-۱. جایگاه Value در منابع انگلیسی
در زبان انگلیسی، واژه Value از مفاهیم اساسی در اقتصاد و تجارت محسوب می‌شود. در فرهنگ Oxford Advanced Learner's Dictionary، ارزش در معنای مالی، میزان ارزشی است که یک چیز از نظر پول یا کالاهای دیگری که می‌توان در برابر آن مبادله کرد، دارد.
بنابراین، ارزش الزاماً با «قیمت» یکسان نیست، بلکه به میزان ارزشی اشاره دارد که یک کالا در مبادله اقتصادی داراست.
همچنین آکسفورد میان واژه‌های price، cost و value تمایز قائل می‌شود. قیمت مبلغی است که برای یک کالا یا خدمت مطالبه می‌شود، هزینه مبلغ لازم برای خرید، تولید یا انجام یک کار است و ارزش به میزان ارزشی اشاره دارد که یک چیز از نظر پول یا قابلیت مبادله دارد.
Value در معنای اقتصادی، میزان ارزش پولی یا مبادله‌ای یک کالا یا دارایی است.
در حوزه تجارت بین‌المللی، مفهوم Customs Value شکل تخصصی‌تری از این مفهوم است و به ارزشی اشاره دارد که برای مقاصد گمرکی به کالای وارداتی اختصاص داده می‌شود.
۲. کالای تجاری و ارتباط آن با ارزش
برای درک ارزش کالا در نظام گمرکی، مفهوم «کالا» نیز اهمیت دارد. فرهنگ آکسفورد، Goods را به چیزهایی اطلاق می‌کند که برای فروش تولید می‌شوند و آن را در حوزه تجارت در کنار واژه‌هایی مانند product، commodity و merchandise قرار می‌دهد.
همچنین در همین فرهنگ، commodity به محصول یا ماده اولیه‌ای اطلاق می‌شود که قابلیت خرید و فروش، به‌ویژه در تجارت بین‌المللی، دارد.
بنابراین، در تجارت بین‌المللی، ارزش کالا معمولاً با یک رابطه اقتصادی میان کالا، فروشنده، خریدار و قیمت معامله ارتباط پیدا می‌کند. این رابطه در نظام ارزش‌گذاری گمرکی نیز انعکاس یافته است.
۳. جایگاه ارزش گمرکی در تجارت بین‌المللی
ارزش گمرکی در ادبیات حقوق تجارت بین‌الملل با عنوان Customs Value یا Customs Valuation شناخته می‌شود.
سازمان تجارت جهانی، ارزش‌گذاری گمرکی را فرایندی برای تعیین ارزش کالای وارداتی برای مقاصد گمرکی معرفی می‌کند. اهمیت این موضوع خصوصاً در نظام حقوق ورودی ad valorem آشکار است؛ زیرا در این نظام، حقوق ورودی بر مبنای درصدی از ارزش کالا محاسبه می‌شود.
در موافقت‌نامه ارزش‌گذاری گمرکی سازمان تجارت جهانی، «ارزش گمرکی کالای وارداتی» برای مقاصد اخذ حقوق گمرکی مبتنی بر ارزش تعریف شده است. از نظر این نظام، ارزش‌گذاری گمرکی در اصل فرایند تعیین ارزش پولی کالای وارداتی برای محاسبه حقوق گمرکی است.
ارزش تجاری کالا: ارزش اقتصادی کالا در رابطه تجاری میان خریدار و فروشنده.
ارزش گمرکی: ارزش کالا برای یک هدف حقوقی و گمرکی مشخص که مبنای تعیین برخی وجوه و حقوق گمرکی قرار می‌گیرد.
بنابراین، میان «ارزش تجاری کالا» و «ارزش گمرکی» باید تفکیک کرد. ارزش گمرکی، ارزش کالا برای یک هدف حقوقی و گمرکی مشخص است و الزاماً در تمام شرایط با قیمت بازار یا حتی قیمت مندرج در فاکتور یکسان نیست.
۴. روند شکل‌گیری نظام ارزش‌گذاری گمرکی
ارزش‌گذاری گمرکی سابقه‌ای طولانی در نظام تجارت بین‌المللی دارد. یکی از نقاط مهم در این مسیر، ماده VII موافقت‌نامه عمومی تعرفه و تجارت (GATT) بود.
مطابق توضیحات رسمی سازمان تجارت جهانی، ماده VII گات اصول کلی نظام بین‌المللی ارزش‌گذاری را تعیین کرد و مقرر داشت ارزش کالا برای مقاصد گمرکی نباید بر ارزش‌های ساختگی یا فرضی مبتنی باشد. با این حال، این چارچوب اولیه امکان استفاده از روش‌های متفاوت ارزش‌گذاری را در کشورهای مختلف باقی گذاشته بود.
۴-۱. Brussels Definition of Value
در دهه ۱۹۵۰، بسیاری از کشورها از Brussels Definition of Value (BVD) استفاده می‌کردند. در این نظام، یک «قیمت عادی بازار» برای کالا در نظر گرفته می‌شد؛ یعنی قیمتی که کالا در بازار آزاد میان خریدار و فروشنده مستقل می‌توانست داشته باشد.
این روش به دلیل انعطاف‌پذیری محدود در برابر تغییرات قیمت و شرایط واقعی تجارت، با انتقادهایی مواجه شد و نیاز به یک نظام هماهنگ‌تر و انعطاف‌پذیرتر را افزایش داد.
۴-۲. کد ارزش‌گذاری دور توکیو
در سال ۱۹۷۹، در چارچوب مذاکرات Tokyo Round، «Agreement on Implementation of Article VII of GATT» ایجاد شد.
این نظام، ارزش‌گذاری را بر مبنای Transaction Value یا «ارزش معاملاتی» قرار داد؛ یعنی قیمت واقعی پرداخت‌شده یا قابل پرداخت برای کالای وارداتی.
هدف این نظام ایجاد روشی عادلانه، یکنواخت و بی‌طرف برای ارزش‌گذاری کالا و نزدیک کردن ارزش‌گذاری گمرکی به واقعیت‌های تجاری بود.
۴-۳. موافقت‌نامه ارزش‌گذاری گمرکی WTO
پس از تشکیل سازمان تجارت جهانی، موافقت‌نامه اجرای ماده VII گات ۱۹۹۴ جایگزین کد دور توکیو شد. این موافقت‌نامه همچنان Transaction Value را مبنای اصلی ارزش‌گذاری قرار می‌دهد و در صورت امکان‌پذیر نبودن استفاده از آن، روش‌های دیگری را به ترتیب مقرر پیش‌بینی می‌کند.
روند تحول ارزش‌گذاری گمرکی:
GATT Article VII → Brussels Definition of Value → Tokyo Round Valuation Code → WTO Customs Valuation Agreement
۵. چارچوب ارزش‌گذاری کالا در قانون امور گمرکی ایران
قانون امور گمرکی ایران مصوب ۲۲ آبان ۱۳۹۰، در بخش دوم تحت عنوان «ارزش‌گذاری و قواعد مبدأ» فصل اول را به «ارزش کالا» اختصاص داده است.
این فصل دو بخش اصلی را در بر می‌گیرد:
مقررات مربوط به تعیین ارزش کالاهای وارداتی.
مقررات مربوط به تعیین ارزش کالاهای صادراتی.
۶. مبنای ارزش گمرکی کالای ورودی در ماده ۱۴
مهم‌ترین حکم قانونی در خصوص ارزش کالای وارداتی در ایران، ماده ۱۴ قانون امور گمرکی مصوب ۱۳۹۰ است.
ارزش گمرکی کالای ورودی در همه موارد عبارت است از ارزش بهای خرید کالا در مبدأ به اضافه هزینه بیمه و حمل و نقل (سیف) به اضافه سایر هزینه‌هایی که به آن کالا تا ورود به اولین دفتر گمرکی تعلق می‌گیرد که از روی سیاهه خرید یا سایر اسناد تسلیمی صاحب کالا تعیین می‌شود و بر اساس برابری نرخ ارز اعلام شده توسط بانک مرکزی در روز اظهار است.
الف) بهای خرید کالا در مبدأ
اولین جزء ارزش گمرکی، بهای خرید کالا در مبدأ است. بنابراین، قانون در نقطه آغاز به معامله تجاری میان خریدار و فروشنده توجه دارد.
ب) هزینه بیمه
هزینه بیمه کالا تا مقصد گمرکی نیز در تعیین ارزش گمرکی مورد توجه قرار می‌گیرد.
ج) هزینه حمل‌ونقل
هزینه حمل کالا نیز جزئی از ارزش گمرکی کالای ورودی محسوب می‌شود.
ترکیب بهای کالا، بیمه و حمل‌ونقل در اصطلاح تجارت بین‌المللی با CIF شناخته می‌شود:
Cost + Insurance + Freight
د) سایر هزینه‌ها تا اولین دفتر گمرکی
قانون، ارزش گمرکی را صرفاً به بهای خرید و هزینه بیمه و حمل محدود نکرده و «سایر هزینه‌هایی» را که تا ورود کالا به اولین دفتر گمرکی به آن تعلق می‌گیرد نیز در نظر گرفته است.
هـ) اسناد مبنای تعیین ارزش
مطابق ماده ۱۴، ارزش گمرکی از روی سیاهه خرید یا سایر اسناد تسلیمی صاحب کالا تعیین می‌شود. بنابراین، اسناد تجاری نقش مهمی در تعیین ارزش گمرکی دارند.
۷. اقلام قابل اضافه‌شدن به ارزش گمرکی
تبصره ۱ ماده ۱۴ قانون امور گمرکی نیز برخی اقلام را در صورت پرداخت، قابل اضافه شدن به ارزش گمرکی دانسته است.
- حقوق مالکیت معنوی
- هزینه‌های طراحی و مهندسی در سایر کشورها
- ظروف و محفظه‌ها
- مواد، قطعات و تجهیزات به‌کاررفته در تولید کالای وارده و تأمین‌شده توسط خریدار
- برخی عواید حاصل از فروش مجدد یا واگذاری کالا که به فروشنده تعلق می‌گیرد
این مقررات نشان می‌دهد که ارزش گمرکی در حقوق ایران صرفاً یک قیمت ساده مندرج در فاکتور نیست؛ بلکه قانونگذار مجموعه‌ای از هزینه‌ها و پرداخت‌های مرتبط با معامله را نیز در شرایط مقرر در محاسبه ارزش لحاظ می‌کند.
۸. روش‌های تعیین ارزش در صورت عدم پذیرش ارزش اظهارشده
یکی از مسائل مهم در ارزش‌گذاری گمرکی زمانی است که فاکتور یا اسناد ارائه‌شده از سوی صاحب کالا وجود نداشته باشد یا ارزش مندرج در آنها مورد پذیرش گمرک قرار نگیرد.
هر گاه از طرف صاحب کالا سیاهه خرید به گمرک تسلیم نشده باشد یا ارزش مندرج در اسناد تسلیمی صاحب کالا به استناد دلایل و مدارک قابل قبول مورد پذیرش گمرک نباشد، ارزش کالا بر مبنای یکی از روش‌های مقرر قانونی تعیین می‌شود.
قانون در این شرایط روش‌های زیر را برای تعیین ارزش پیش‌بینی کرده است:
سوابق ترخیص کالای مثل همزمان از همان کشور مبدأ.
سوابق ترخیص کالای مشابه همزمان از همان کشور مبدأ.
قیمت فروش همان کالا در بازار داخلی پس از تعدیل‌های لازم.
ارزش محاسباتی بر مبنای عوامل متشکله.
ارزش‌گذاری کالا بر مبنای مدارک و اطلاعات موجود و با انعطاف در به‌کارگیری روش‌های فوق‌الذکر.
قانون همچنین رعایت تقدم و تأخر این روش‌ها را الزامی کرده است؛ با این استثنا که بنا به درخواست واردکننده، ترتیب کاربرد روش سوم و چهارم می‌تواند جابه‌جا شود.
۹. تطبیق روش‌های قانونی ایران با نظام ارزش‌گذاری WTO
ساختار ماده ۱۵ قانون امور گمرکی ایران با منطق کلی نظام بین‌المللی ارزش‌گذاری گمرکی شباهت دارد.
در موافقت‌نامه ارزش‌گذاری گمرکی WTO، Transaction Value روش اصلی است و در صورت عدم امکان استفاده از آن، روش‌های جایگزین به ترتیب مقرر اعمال می‌شوند.
این روش‌ها شامل ارزش معاملاتی کالاهای مثل، کالاهای مشابه، روش تفریقی، روش محاسباتی و در نهایت روش‌های مبتنی بر معیارهای معقول و سازگار با اصول موافقت‌نامه است.
اصل مشترک: ارزش‌گذاری باید بر مبنای معیارهای واقعی و قابل اتکا انجام شود.
هدف نظام بین‌المللی: جلوگیری از استفاده از ارزش‌های خودسرانه یا ساختگی در تعیین ارزش گمرکی.
بنابراین، در هر دو نظام، اصل بر این است که ارزش‌گذاری بر مبنای یک معیار واقعی و قابل اتکا انجام شود و استفاده از ارزش‌های خودسرانه یا ساختگی کنار گذاشته شود.
۱۰. نقش آیین‌نامه اجرایی در تعیین ارزش کالا
آیین‌نامه اجرایی قانون امور گمرکی نیز قواعد دقیق‌تری برای اجرای مواد ۱۴ و ۱۵ ارائه کرده است.
برای مثال، ماده ۱۱ آیین‌نامه اجرایی قانون امور گمرکی مقرر می‌کند که ملاک ارزش گمرکی کالای ورودی طبق ماده ۱۴ قانون، قیمت واقعاً پرداخت‌شده یا قابل پرداخت برای کالای فروخته‌شده بین افراد غیرمرتبط جهت صدور به قلمرو گمرکی ایران است.
این ارزش بر اساس سیاهه خرید و سایر اسناد تسلیمی صاحب کالا و مطابق شرایط ماده ۱۴ تعیین می‌شود.
این قاعده ارتباط نزدیکی با مفهوم Transaction Value در موافقت‌نامه ارزش‌گذاری گمرکی WTO دارد؛ زیرا ماده ۱ موافقت‌نامه WTO نیز ارزش گمرکی را اصولاً بر مبنای قیمت واقعاً پرداخت‌شده یا قابل پرداخت برای کالا در فروش صادراتی به کشور واردکننده قرار می‌دهد.
۱۱. مبنای ارزش‌گذاری کالای صادراتی در ماده ۱۶
قانون امور گمرکی علاوه بر کالاهای وارداتی، برای کالاهای صادراتی نیز مقررات خاصی وضع کرده است.
ارزش گمرکی کالای صدوری، عبارت است از قیمت فروش کالا برای صدور به اضافه هزینه بیمه، باربری و حمل و نقل و سایر هزینه‌هایی که به آن کالا تا خروج از قلمرو گمرکی تعلق می‌گیرد و از روی سیاهه و اسناد تسلیمی صادرکننده تعیین می‌گردد.
در نتیجه، میان مبنای ارزش‌گذاری کالای وارداتی و صادراتی در قانون ایران تفاوت‌هایی وجود دارد.
کالای وارداتی: ماده ۱۴ بر بهای خرید در مبدأ، هزینه بیمه، حمل‌ونقل و سایر هزینه‌های مربوط تا اولین دفتر گمرکی تأکید دارد.
کالای صادراتی: ماده ۱۶ مبنا را قیمت فروش کالا برای صدور، به‌علاوه هزینه‌های بیمه، باربری، حمل‌ونقل و هزینه‌های مربوط تا خروج از قلمرو گمرکی قرار داده است.
جمع‌بندی ارزش‌گذاری گمرکی
مفهوم «ارزش کالا» در زبان اقتصادی به میزان ارزش پولی یا مبادله‌ای یک کالا اشاره دارد؛ اما در حقوق گمرکی، این مفهوم معنای تخصصی‌تری پیدا می‌کند و به ارزش کالا برای مقاصد گمرکی مربوط می‌شود.
تحول تاریخی نظام ارزش‌گذاری گمرکی در سطح بین‌المللی از اصول ماده VII گات آغاز شد و با نظام‌هایی مانند Brussels Definition of Value و Tokyo Round Valuation Code ادامه یافت و در نهایت در قالب WTO Customs Valuation Agreement به یک نظام منسجم بین‌المللی رسید.
محور اصلی این نظام، استفاده از Transaction Value و پرهیز از ارزش‌های فرضی و ساختگی است.
در حقوق ایران نیز قانون امور گمرکی مصوب ۱۳۹۰ در مواد ۱۴ تا ۱۶ چارچوب اصلی ارزش‌گذاری کالا را مشخص کرده است.
ماده ۱۴ ارزش گمرکی کالای وارداتی را بر مبنای بهای خرید در مبدأ، هزینه بیمه، حمل‌ونقل و سایر هزینه‌های مقرر تا اولین دفتر گمرکی تعیین می‌کند؛ ماده ۱۵ روش‌های جایگزین تعیین ارزش در صورت عدم پذیرش ارزش اظهارشده را مشخص می‌سازد و ماده ۱۶ نیز مبنای ارزش‌گذاری کالای صادراتی را تعیین کرده است.
در نتیجه، ارزش گمرکی صرفاً یک عدد درج‌شده در فاکتور نیست، بلکه مفهومی حقوقی و اقتصادی است که بر اساس مجموعه‌ای از اسناد، هزینه‌ها و روش‌های قانونی تعیین می‌شود.
منابع و مراجع
- World Trade Organization (WTO), Agreement on Implementation of Article VII of the General Agreement on Tariffs and Trade 1994 (Customs Valuation Agreement).
- World Trade Organization, Customs Valuation: Technical Information.
- World Trade Organization, A Handbook on the WTO Customs Valuation Agreement.
- World Trade Organization, WTO Analytical Index – Customs Valuation Agreement.
- Oxford Advanced Learner's Dictionary, “Value”.
- Oxford Advanced Learner's Dictionary, “Goods”.
- قانون امور گمرکی مصوب ۱۳۹۰، مواد ۱۴، ۱۵ و ۱۶.
- آیین‌نامه اجرایی قانون امور گمرکی، ماده ۱۱.
بدون دیدگاه