بزنید و سپس افزودن به صفحه اصلی
بزنید و سپس افزودن به صفحه اصلی
کارگزار گمرکی
کارگزار گمرکی یکی از اشخاص مهم در فرایند انجام تشریفات گمرکی است که از سوی صاحبان کالا برای انجام امور گمرکی آنان مورد استفاده قرار می‌گیرد. نقش این شخص در تجارت خارجی از آن جهت اهمیت دارد که بسیاری از صاحبان کالا، به‌ویژه در معاملات و عملیات گسترده وارداتی و صادراتی، انجام تشریفات گمرکی را شخصاً انجام نمی‌دهند و آن را به شخصی متخصص و دارای مجوز قانونی واگذار می‌کنند.
قانون امور گمرکی مصوب ۱۳۹۰ برای کارگزار گمرکی مقررات خاصی وضع کرده است. قانونگذار در بخش دهم قانون امور گمرکی تحت عنوان «کارگزار گمرکی»، ضمن تعریف این نهاد، نحوه اعطای وکالت، لزوم اخذ پروانه، مسئولیت‌ها و ضمانت اجراهای مربوط به فعالیت کارگزار گمرکی را نیز مشخص کرده است.
۱. مفهوم لغوی کارگزار
برای شناخت مفهوم لغوی «کارگزار گمرکی»، ابتدا باید واژه «کارگزار» را بررسی کرد.
در لغت‌نامه دهخدا، «کارگزار» به معنای «عامل» آمده است و در ادامه، کاربردهای مختلف این واژه ذکر شده است. از این رو، مفهوم لغوی کارگزار بر شخصی دلالت دارد که انجام کاری را بر عهده می‌گیرد یا به‌عنوان عامل دیگری فعالیت می‌کند.
در فرهنگ فارسی عمید نیز «کارگزار» چنین تعریف شده است: «انجام‌دهنده کار»، «کسی که از طرف دیگری کاری را اداره می‌کند»، «واسطه دادوستد یا انجام یافتن کاری»، «مأمور دولت یا حکومت» و «نماینده یک مؤسسه یا شرکت در شهر دیگر».
این معانی نشان می‌دهد که عنصر اصلی موجود در مفهوم لغوی کارگزار، انجام دادن یا اداره کردن امور دیگری از سوی او است.
بنابراین، از نظر لغوی می‌توان گفت کارگزار شخصی است که انجام یک یا چند امر را برای شخص دیگری یا از طرف او بر عهده می‌گیرد. این مفهوم لغوی با ساختار حقوقی کارگزار گمرکی نیز ارتباط نزدیکی دارد؛ زیرا کارگزار گمرکی نیز امور گمرکی متعلق به دیگران را به نمایندگی و وکالت از آنان انجام می‌دهد.
۲. مفهوم لغوی گمرک
واژه «گمرک» در کاربرد حقوقی و اقتصادی به سازمان و نهادی اطلاق می‌شود که بر ورود، خروج و عبور کالا از مرزهای کشور نظارت کرده و وظایف مقرر در قوانین گمرکی را اجرا می‌کند.
قانون امور گمرکی نیز در ماده ۲، گمرک جمهوری اسلامی ایران را سازمانی دولتی تابع وزارت امور اقتصادی و دارایی معرفی کرده و آن را مسئول اجرای قانون امور گمرکی و سایر قوانین و مقررات مربوط به صادرات، واردات و عبور کالا و همچنین وصول حقوق ورودی و برخی وجوه قانونی دانسته است.
در نتیجه، ترکیب «کارگزار گمرکی» از نظر مفهومی به شخصی اشاره دارد که انجام امور و تشریفات گمرکی را برای دیگری و از طرف او بر عهده می‌گیرد.
۳. تعریف قانونی کارگزار گمرکی
تعریف صریح «کارگزار گمرکی» در ماده ۱۲۸ قانون امور گمرکی مصوب ۱۳۹۰ ارائه شده است. این ماده در بخش دهم قانون، تحت عنوان «کارگزار گمرکی» قرار دارد.
ماده ۱۲۸ ـ کارگزار گمرکی در گمرک به شخصی اطلاق می شود که تشریفات گمرکی
کالای متعلق به اشخاص دیگر را به وکالت از طرف آنان انجام دهد. حدود اختیارات
وکیل باید به تفکیک در وکالت نامه رسمی که توسط موکل در فرم نمونه ارائه شده
توسط گمرک ایران تنظیم می شود، مشخص گردد.
کارگزار گمرکی باید پروانه مخصوص از گمرک ایران تحصیل نماید که این پروانه
برای ترخیص کالا از کلیه گمرک های کشور معتبر است.
تبصره ماده ۱۲۸:
شرایط و دستورالعمل انتخاب، نحوه فعالیت و سایر امور مرتبط با این ماده در
حدود مقررات این قانون در آیین نامه اجرائی تعیین می شود.
این ماده مهم‌ترین مبنای قانونی شناسایی کارگزار گمرکی در نظام حقوقی ایران است.
۴. عناصر تشکیل‌دهنده تعریف قانونی کارگزار گمرکی
با بررسی ماده ۱۲۸ می‌توان چند عنصر اصلی را در مفهوم قانونی کارگزار گمرکی شناسایی کرد.
۴-۱. شخص بودن کارگزار گمرکی
قانونگذار در ماده ۱۲۸ از عبارت «شخص» استفاده کرده است. بنابراین، کارگزار گمرکی در مفهوم قانونی، شخصی است که مطابق شرایط قانونی صلاحیت انجام تشریفات گمرکی به نمایندگی از دیگران را به دست آورده است.
قانون امور گمرکی در سایر مقررات خود نیز امکان فعالیت کارگزاران گمرکی در قالب اشخاص حقیقی و حقوقی را مورد شناسایی قرار داده است. برای نمونه، تبصره ۲ ماده ۱۲۹ مقررات مربوط به کارگزار گمرکی متخلف را درباره اشخاص حقوقی و اشخاص حقیقی به‌طور جداگانه بیان می‌کند.
۴-۲. انجام تشریفات گمرکی
عنصر اساسی دیگر، انجام تشریفات گمرکی است. قانونگذار کارگزار را شخصی معرفی کرده است که این تشریفات را در ارتباط با کالای متعلق به دیگران انجام می‌دهد.
«تشریفات گمرکی» نیز در بند «چ» ماده ۱ قانون امور گمرکی تعریف شده و عبارت است از:
کلیه عملیاتی که در اجرای مقررات گمرکی انجام می‌شود.
بنابراین، وظیفه کارگزار گمرکی محدود به یک اقدام خاص مانند تسلیم اظهارنامه نیست و در چهارچوب وکالت و اختیارات اعطاشده، می‌تواند مجموعه اقدامات گمرکی مربوط به کالای موکل را در بر گیرد.
۴-۳. متعلق بودن کالا به اشخاص دیگر
ویژگی مهم دیگر کارگزار گمرکی این است که تشریفات مربوط به کالای متعلق به اشخاص دیگر را انجام می‌دهد. در واقع، کارگزار گمرکی صاحب کالا نیست، بلکه شخصی است که به موجب رابطه وکالتی، امور گمرکی صاحب کالا را انجام می‌دهد.
این ویژگی، کارگزار گمرکی را از «صاحب کالا» متمایز می‌کند؛ زیرا صاحب کالا ذی‌نفع اصلی کالا است، در حالی که کارگزار به‌عنوان وکیل و نماینده او در امور گمرکی فعالیت می‌کند.
۴-۴. وجود رابطه وکالت
قانونگذار انجام تشریفات گمرکی توسط کارگزار را منوط به وکالت از طرف صاحب یا ذی‌حق کالا کرده است. به همین دلیل، کارگزار بدون وجود اختیار قانونی و وکالت معتبر نمی‌تواند به نام دیگری در امور گمرکی اقدام کند.
قانون تصریح کرده است که حدود اختیارات وکیل باید به تفکیک در وکالت‌نامه رسمی مشخص گردد. در نتیجه، اختیار کارگزار گمرکی باید از نظر قانونی معلوم و مشخص باشد و نمی‌توان حدود نمایندگی او را صرفاً بر اساس توافق شفاهی یا برداشت عرفی تعیین کرد.
۵. لزوم داشتن پروانه کارگزاری گمرکی
یکی از مهم‌ترین شرایط قانونی فعالیت کارگزار گمرکی، برخورداری از پروانه مخصوص از گمرک ایران است.
کارگزار گمرکی باید پروانه مخصوص از گمرک ایران تحصیل نماید که این پروانه برای ترخیص کالا از کلیه گمرک های کشور معتبر است.
بر این اساس، فعالیت حرفه‌ای شخص به‌عنوان کارگزار گمرکی نیازمند اخذ پروانه قانونی از گمرک ایران است.
بنابراین، هر شخصی که صرفاً دارای وکالت از صاحب کالا باشد، الزاماً عنوان «کارگزار گمرکی» موضوع قانون امور گمرکی را پیدا نمی‌کند؛ بلکه احراز عنوان قانونی کارگزار، علاوه بر رابطه وکالت، مستلزم وجود پروانه مقرر در قانون است.
نکته مهم دیگر این است که قانون اعتبار این پروانه را برای ترخیص کالا از کلیه گمرک‌های کشور به رسمیت شناخته است.
۶. مسئولیت و ضمانت اجرای فعالیت کارگزار گمرکی
قانون امور گمرکی برای فعالیت کارگزار گمرکی، صرفاً مقررات مربوط به اعطای اختیار و اخذ پروانه را مقرر نکرده، بلکه برای رفتارهای خلاف مقررات نیز ضمانت اجرا در نظر گرفته است.
مطابق ماده ۱۲۹ قانون امور گمرکی، در صورتی که کارگزار گمرکی یا کارمند ترخیص، هنگام انجام تشریفات گمرکی، به عمد اظهارنامه خلاف واقع تنظیم کند و این عمل متضمن زیان مالی دولت باشد، موضوع در کمیسیون رسیدگی به تخلفات مطرح می‌شود.
این کمیسیون در صورت اثبات عمدی بودن تخلف می‌تواند متناسب با میزان و تعداد تخلف، پروانه کارگزار یا کارت وی را تعلیق یا به‌طور دائم باطل کند.
قانون همچنین در مواردی که کارگزار یا کارمند ترخیص در ارتکاب قاچاق گمرکی دخالت داشته باشد، اجرای مقررات مربوط به کارگزاری را مانع اعمال مجازات‌های مقرر در قوانین قاچاق نمی‌داند.
از سوی دیگر، ماده ۱۳۲ قانون امور گمرکی مقرر کرده است:
کارگزار گمرکی، شرکتهای حمل و نقل و کلیه اشخاص حقیقی و حقوقی مسؤول اعمال کارکنان و نمایندگان معرفی‌شده خود به گمرک میباشند.
این حکم بیانگر آن است که مسئولیت کارگزار گمرکی صرفاً به اقدامات شخص او محدود نمی‌شود و قانون در شرایط مقرر، مسئولیت اعمال کارکنان و نمایندگان معرفی‌شده به گمرک را نیز متوجه وی می‌داند.
۷. تمایز کارگزار گمرکی از صاحب کالا و اظهارکننده
برای شناخت دقیق جایگاه کارگزار گمرکی، باید آن را از دو مفهوم «صاحب کالا» و «اظهارکننده» جدا کرد.
مطابق بند «ش» ماده ۱ قانون امور گمرکی، صاحب کالای تجاری شخصی است که شرایط و اسناد مقرر در قانون، از جمله اسناد اصلی خرید و حمل و ترخیصیه، به نام او باشد یا اسناد مطابق شرایط قانونی به وی واگذار شده باشد.
در مقابل، مطابق بند «ب» ماده ۱، اظهارکننده صاحب کالا یا نماینده قانونی اوست که کالا را مطابق مقررات قانون به گمرک اظهار می‌کند.
بنابراین، کارگزار گمرکی را می‌توان از حیث نقش حقوقی، نماینده و وکیل حرفه‌ای صاحب کالا در انجام تشریفات گمرکی دانست؛ البته مشروط بر اینکه شرایط و الزامات قانونی مربوط به کارگزاری را دارا باشد.
صاحب کالا ← شخص ذی‌حق نسبت به کالا
اظهارکننده ← شخصی که کالا را به گمرک اظهار می‌کند
کارگزار گمرکی ← شخص دارای پروانه که به وکالت از طرف دیگران تشریفات گمرکی آنان را انجام می‌دهد
۸. شرکتهای حمل‌ونقل و ارتباط آن‌ها با کارگزاری گمرکی
قانون امور گمرکی در ماده ۱۳۰ وضعیت شرکتهای حمل‌ونقلی را که علاوه بر حمل، انجام وظایف ترخیص و تحویل کالا به صاحب آن را نیز بر عهده دارند، مشخص کرده است.
این شرکت‌ها برای انجام تشریفات ترخیص باید دارای پروانه کارگزار گمرکی باشند و در شرایط مقرر، سند حمل به منزله وکالت‌نامه تلقی می‌شود.
قانون در تبصره ماده ۱۳۰ نیز برای برخی عملیات مربوط به عبور داخلی، عبور خارجی و انتقالی، مقررات خاصی را پیش‌بینی کرده است.
همچنین مطابق ماده ۱۳۱، شرکتهای حمل سریع یا اکسپرس کریر که مسئولیت حمل و تحویل کالا را بر عهده دارند، در حدود مقرر قانونی می‌توانند با ارائه بارنامه و فاکتور، کالا را به گمرک اظهار و پس از رعایت سایر مقررات، آن را ترخیص و به صاحبان کالا تحویل دهند.
جمع‌بندی
کارگزار گمرکی در نظام حقوقی ایران، شخصی است که انجام تشریفات گمرکی کالای متعلق به اشخاص دیگر را به وکالت از طرف آنان بر عهده می‌گیرد. از نظر لغوی، «کارگزار» به معنای عامل و انجام‌دهنده یا اداره‌کننده امور دیگری است و فرهنگ فارسی عمید نیز آن را به کسی که از طرف دیگری کاری را اداره می‌کند یا واسطه انجام امور است، اطلاق کرده است.
اما مفهوم حقوقی کارگزار گمرکی، مفهومی دقیق‌تر از معنای عمومی این واژه است. مطابق ماده ۱۲۸ قانون امور گمرکی مصوب ۱۳۹۰، کارگزار باید از طرف صاحب کالا و بر اساس وکالت‌نامه رسمی عمل کند و برای فعالیت حرفه‌ای خود نیز باید از گمرک ایران پروانه مخصوص دریافت نماید. اعتبار این پروانه برای ترخیص کالا از کلیه گمرک‌های کشور پذیرفته شده است.
افزون بر ماده ۱۲۸، مواد ۱۲۹ تا ۱۳۲ قانون امور گمرکی مقررات مربوط به تخلفات، مسئولیت‌ها و برخی وضعیت‌های خاص مرتبط با کارگزاران گمرکی را بیان کرده‌اند. از این رو، کارگزار گمرکی را می‌توان یکی از نهادهای مهم واسطه‌ای در نظام گمرکی دانست که در چهارچوب وکالت و با برخورداری از مجوز قانونی، میان صاحب کالا و گمرک نقش اجرایی و نمایندگی ایفا می‌کند.
منابع
- قانون امور گمرکی مصوب ۱۳۹۰/۰۸/۲۲، به‌ویژه ماده ۱ و مواد ۱۲۸ تا ۱۳۲، بخش دهم «کارگزار گمرکی».
- دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه دهخدا، مدخل «کارگزار».
- عمید، حسن، فرهنگ فارسی عمید / عمید-قربان‌زاده، مدخل «کارگزار».
بدون دیدگاه