صاحب کالای تجاری

۱. مفهوم لغوی صاحب

واژه «صاحب» از واژه‌های عربی واردشده به زبان فارسی است و در لغت‌نامه‌های معتبر فارسی معانی مختلفی برای آن ذکر شده است. در لغت‌نامه دهخدا، «صاحب» در معانی «یار»، «همراه»، «همسفر»، «ملازم»، «رفیق» و «قرین» آمده است. در کاربردهای دیگر، این واژه مفهوم دارنده و مالک را نیز پیدا کرده است.

در فرهنگ فارسی معین نیز یکی از معانی اصلی «صاحب»، مالک ذکر شده است. بنابراین، در کاربرد حقوقی و اقتصادی، واژه صاحب می‌تواند به شخصی اطلاق شود که نسبت به مال یا موضوعی، مالکیت یا حق قانونی دارد.

از این منظر، «صاحب کالا» در مفهوم عمومی به شخصی گفته می‌شود که کالا متعلق به اوست یا نسبت به آن دارای حق و رابطه قانونی است.

با وجود این، مفهوم «صاحب کالای تجاری» در حقوق گمرکی صرفاً از ترکیب معنای لغوی این دو واژه به دست نمی‌آید؛ بلکه قانونگذار برای آن تعریف خاص و فنی ارائه کرده است.

۲. مفهوم لغوی کالا

واژه «کالا» نیز در فرهنگ‌های فارسی دارای معانی گوناگون است. در لغت‌نامه دهخدا، «کالا» در معانی متعددی از جمله «اسباب»، «اثاث»، «سلعه»، «متاع»، «مال‌التجاره» و «بضاعت» آمده است. از میان این معانی، «مال‌التجاره»، «متاع» و «بضاعت» ارتباط بیشتری با مفهوم تجاری کالا دارند.

بنابراین، از ترکیب مفهومی دو واژه «صاحب» و «کالا» می‌توان در معنای عمومی، «صاحب کالا» را شخصی دانست که کالا یا مال‌التجاره متعلق به اوست یا نسبت به آن حق قانونی دارد.

۳. تعریف قانونی صاحب کالای تجاری

مهم‌ترین مستند قانونی در این زمینه، ماده ۱ قانون امور گمرکی مصوب ۱۳۹۰ است. این ماده اصطلاحات و مفاهیم مورد استفاده در قانون را تعریف می‌کند و در بند «ش»، صاحب کالای تجاری را به‌صورت صریح تعریف کرده است.

این تعریف، معیار قانونی شناسایی صاحب کالای تجاری در امور گمرکی است و بنابراین نمی‌توان صرفاً با استناد به معنای عرفی «صاحب» یا «مالک»، شخصی را صاحب کالای تجاری از نظر قانون امور گمرکی دانست.

۴. عناصر تشکیل‌دهنده تعریف قانونی

با توجه به متن بند «ش» ماده ۱، قانونگذار برای شناسایی صاحب کالای تجاری، چند عنصر اساسی را مورد توجه قرار داده است.

۴-۱. اسناد خرید و حمل

نخستین عنصر، وجود نسخ اصلی اسناد خرید و حمل است. قانون مقرر کرده است که این اسناد باید به نام شخص صادر شده باشند. بنابراین، اسناد خرید و حمل از مهم‌ترین مدارک مورد توجه قانونگذار برای شناسایی صاحب کالا محسوب می‌شوند.

۴-۲. اسناد مربوط به خرید با تعهد سامانه بانکی

قانون در ادامه تعریف، وضعیت کالایی را که با تعهد سامانه بانکی خریداری شده است نیز مشخص کرده است. در این حالت، قانون مقرر می‌کند که اسناد مربوطه از طرف بانک مهر شده باشند.

بنابراین، در این وضعیت، صرف صدور اسناد به نام شخص کافی نیست و رعایت شرط مقرر در قانون درباره تأیید بانکی اسناد نیز مورد توجه قرار گرفته است.

۴-۳. ترخیصیه

عنصر دیگر در تعریف قانونی، ترخیصیه است. مطابق بند «ش» ماده ۱، ترخیصیه نیز باید به نام همان شخص باشد.

ترخیصیه از اسناد مهم در فرایند ترخیص کالا محسوب می‌شود و ارتباط آن با اسناد خرید و حمل در تعریف قانونی، نقش مهمی در شناسایی شخص صاحب کالا دارد.

۴-۴. ظهرنویسی اسناد

قانون تنها حالتی را که اسناد از ابتدا به نام شخص صادر شده باشند، در نظر نگرفته است؛ بلکه امکان انتقال اسناد نیز پیش‌بینی شده است. بر اساس بخش پایانی بند «ش»، اسناد مذکور می‌توانند به نام شخص ظهرنویسی شده باشند.

در این حالت، قانون شرط کرده است که صحت امضای واگذارنده از طرف مقام صلاحیت‌دار گواهی شده باشد.

از این جهت، تعریف قانونی صاحب کالای تجاری، علاوه بر مالک یا دارنده اولیه اسناد، وضعیت شخصی را که اسناد به نحو مقرر قانونی به وی واگذار شده‌اند نیز پوشش می‌دهد.

۵. تفاوت مفهوم لغوی صاحب کالا با مفهوم قانونی صاحب کالای تجاری

میان مفهوم عرفی «صاحب کالا» و مفهوم حقوقی «صاحب کالای تجاری» باید تفاوت قائل شد.

در مفهوم لغوی، صاحب به معنای دارنده یا مالک و کالا نیز به معنای متاع، مال‌التجاره یا بضاعت است؛ بنابراین، در معنای عمومی می‌توان صاحب کالا را مالک یا دارنده کالا دانست. اما قانون امور گمرکی معیار دقیق‌تری برای شناسایی صاحب کالای تجاری مقرر کرده است.

بنابراین، مفهوم قانونی صاحب کالای تجاری، مفهومی فراتر از معنای صرفاً عرفی مالک کالا است و احراز آن بر مدارک و اسناد مشخص تجاری و حمل‌ونقل استوار است.

۶. ارتباط صاحب کالای تجاری با کالای تجاری

برای تکمیل مفهوم صاحب کالای تجاری، توجه به تعریف قانونی «کالای تجاری» نیز ضروری است. قانون امور گمرکی در بند «ض» ماده ۱ مقرر می‌کند:

بر این اساس، «کالای تجاری» در قانون امور گمرکی کالایی است که برای فروش صادر یا وارد می‌شود و تشخیص تجاری بودن آن بر اساس مقررات قانون و توسط گمرک ایران صورت می‌گیرد.

در نتیجه، اصطلاح «صاحب کالای تجاری» را می‌توان در چارچوب قانون چنین تحلیل کرد:

۷. ارتباط صاحب کالای تجاری با اظهارکننده

مفهوم «صاحب کالای تجاری» را نباید با «اظهارکننده» یکسان دانست. قانون امور گمرکی در بند «ب» ماده ۱، اظهارکننده را نیز تعریف کرده و صاحب کالا یا نماینده قانونی او می‌تواند در فرایند اظهار کالا نقش داشته باشد.

این تفکیک نشان می‌دهد که قانون میان شخصی که از نظر اسناد و مقررات صاحب کالا شناخته می‌شود و شخصی که عملیات اظهار کالا را انجام می‌دهد تفاوت قائل شده است.